Spanje droogt uit — zelfs de Balearen veranderen in een woestijn

Leven in een woestijn. Het lijkt een apocalyptisch beeld uit de toekomst, maar het speelt zich nu al af: Spanje is bezig zijn vruchtbare land te verliezen. Van de glooiende olijfgaarden in Andalusië tot de dennenbossen van Mallorca — overal zie je dezelfde signalen. Volgens de nieuwste gegevens van het CSIC (het Spaanse onderzoeksinstituut voor wetenschap en milieu) bevindt bijna 40% van het Spaanse grondgebied zich in een vergevorderd stadium van verdroging en is het op weg een woestijn te worden.

De onderzoekers waarschuwen dat het land, als er niet snel wordt ingegrepen, letterlijk aan het veranderen is in een woestijn. En dat treft niet alleen de dorre binnenlanden van Almería of Murcia, maar ook de Balearen — ooit een paradijs van pijnbomen en citrus, nu geconfronteerd met stof, droogte en zout in de bodem.

Waar Spanje scheurt onder zijn eigen zon

De nieuwe Atlas de Desertificación de España, opgesteld door het CSIC en het ministerie van Ecologische Transitie, schetst een alarmerend beeld. In regio’s als Murcia is inmiddels 99,8% van de grond getroffen door ernstige degradatie; op de Balearen geldt dat voor 85% van het oppervlak. Zelfs het ooit vochtige noorden — Navarra, Aragón, delen van Catalonië — toont de eerste tekenen van structurele uitdroging.

De oorzaken voor het ontstaan van een woestijn zijn complex maar pijnlijk duidelijk. Spanje pompt elk jaar miljarden kubieke meters water op voor landbouw, toerisme en industrie. Citrusplantages, golfbanen, hotelzwembaden en overbewatering van akkers eisen een steeds hogere tol. Daar komt klimaatverandering bij: langere periodes zonder regen, hogere temperaturen en plotselinge stormen die de uitdroging juist verergeren.

Afbeelding toont het risico van land-uitdroging in Spanje (bron: https://atlas-desertificacion.ua.es/)

Van zilt water tot lege stuwmeren

In veel kustregio’s wordt grondwater zó intensief opgepompt dat het zoute zeewater binnendringt. Boeren in Alicante en Castellón merken het al: hun water smaakt naar zee. In de provincie Murcia zijn sommige stuwmeren nog maar voor 17% gevuld.

Volgens Spaanse milieuexperts is dit niet alleen een ecologisch probleem, maar ook een sociaal-economisch risico. “Wanneer de landbouw instort, verdwijnt de werkgelegenheid, verlaat de jeugd het platteland en sterven hele dorpen uit,” zegt onderzoeker Antonio López Bermúdez van de Universiteit van Murcia.

Dat zie je ook in gebieden waar steeds meer buitenlanders zich vestigen — kleine dorpen in Andalusië of Valencia — die in hoog tempo afhankelijk worden van tankwagens voor drinkwater. In de zomer van 2025 gold in delen van de Comunidad Valenciana zelfs een tijdelijk verbod op tuinbesproeiing en autowassen.

Meer over de gevolgen van droogte voor woningbezit lees je in ons dossier over wonen in Spanje.

Watertekort en toerisme botsen

Ironisch genoeg speelt het toerisme — de motor van de Spaanse economie — een belangrijke rol in die verwoestijning. Op eilanden als Mallorca, Ibiza en Formentera wordt in het hoogseizoen tot vier keer zoveel water verbruikt als in de winter.

Hotels en appartementencomplexen gebruiken gemiddeld 450 liter water per persoon per dag, ruim het dubbele van wat een lokale bewoner verbruikt. En dat terwijl de eilanden nauwelijks eigen waterbronnen hebben. Het resultaat: miljoenen toeristen drinken letterlijk de ondergrondse reservoirs leeg.

De overheid probeert dat tij te keren met subsidies voor ontziltingsinstallaties en strengere regels voor hergebruik van gezuiverd water. Maar volgens het CSIC is het nog te weinig en te laat: Spanje recyclet momenteel slechts 12% van zijn stedelijk water.

De vergeten strijd tegen lekkage

Een minder bekend probleem is de toestand van de Spaanse waterinfrastructuur zelf. In sommige regio’s gaat meer dan 25% van het drinkwater verloren door lekkende leidingen. Dat komt neer op miljoenen liters per dag — water dat verdwijnt in de grond voordat het ooit een kraan bereikt. Zo krijg je vanzelf een woestijn.

Regionale overheden investeren inmiddels in slimme meetsystemen, maar de verouderde netwerken, vooral in landelijke gebieden, blijven een achilleshiel. In gemeenten rond Valencia en Alicante worden noodleidingen aangelegd, deels gefinancierd door EU-fondsen uit het herstelprogramma NextGenerationEU.

Grafiek van de gemiddelde waterconsumptie per persoon in Spanje (2001–2024).
De lijn laat duidelijk een geleidelijke daling zien van ongeveer 165 liter per dag in 2001 naar rond 130 liter in recente jaren — met een lichte stijging in 2024

Europa kijkt mee

De Europese Commissie heeft Spanje al meerdere keren gewaarschuwd dat het onvoldoende doet om de EU-richtlijnen voor duurzaam waterbeheer te halen. De komende jaren moet het land aantonen dat het het beschikbare water eerlijker verdeelt en dat grondwaterreserves worden beschermd.

Voor wie in Spanje woont of er naartoe wil emigreren, heeft dat directe gevolgen: meer beperkingen op watergebruik, hogere waterprijzen en strengere regels voor nieuwbouw.

Wie overweegt om een woning te kopen of te bouwen, kan met onze klimaat- en watercalculator vooraf inschatten welke regio het droogst of juist het vochtigst is — handig bij lange-termijnplanning en energiezuinige bouw.

Een langzaam verdwijnend landschap

Het gevaar van verwoestijning is niet alleen zichtbaar in data, maar ook in het landschap zelf. Rivieren als de Segura en de Guadiana voeren nog maar een fractie van hun vroegere volume. Akkerlanden veranderen in steenplateaus waar niets meer groeit.

In Almería is de ondergrond zó uitgeput dat zelfs palmbomen sterven; de beroemde plastic kassenzee die je vanuit het vliegtuig ziet, is slechts schijn van vruchtbaarheid — ze verbruikt gigantische hoeveelheden water en laat de bodem zout en dood achter.

Volgens de Atlas de Desertificación leeft inmiddels vier op de vijf Spanjaarden in een droogtegevoelig gebied. In sommige regio’s is het proces al onomkeerbaar. Zonder massale herziening van landbouw, watergebruik en toeristisch beleid kan Spanje binnen enkele decennia de helft van zijn vruchtbare land verliezen. De woestijn rukt op.

Hoop op herstel

Toch zijn er ook lichtpunten. In Navarra, Aragón en delen van Andalusië worden innovatieve projecten getest met regeneratieve landbouw — methoden die bodemherstel combineren met waterbesparing. Lokale boeren krijgen steun van de overheid om over te stappen op druppelirrigatie en inheemse gewassen.

Ook burgers kunnen bijdragen. In steeds meer gemeenten verschijnen initiatieven om regenwater op te vangen, grijswater te recyclen en stadsparken om te vormen tot droogtetolerante tuinen.

---

Tips van Michel: zo blijf je letterlijk en figuurlijk koel in een droger Spanje

Ik woon zelf al jaren in het oosten van Spanje, waar de zomers steeds langer en droger worden. Wat mij opviel: het zijn niet de hittegolven die het zwaarst zijn, maar de constante droogte in de lucht. Binnen droogt je huid uit, je planten kwijnen weg en het voelt alsof het stof overal blijft hangen. Mijn eerste tip: maak je huis tot een eigen microklimaat. Investeer in dikke gordijnen en natuurlijke materialen die warmte vasthouden in de winter, maar isoleren in de zomer. Zet ‘s ochtends de ramen open, sluit alles zodra de zon vol op de muren staat, en gebruik een luchtbevochtiger (of gewoon een bakje water op de verwarming) om de lucht binnen leefbaar te houden.

Hergebruik van water

Een tweede, vaak vergeten gewoonte: hergebruik water slim. Spaardouches, regenwateropvang en afkoelen in plaats van doorspoelen — kleine ingrepen met groot effect. Zelf gebruik ik bijvoorbeeld het restwater van het afkoelen van pasta of groenten voor de tuin. Het bevat mineralen waar planten dol op zijn. Kies daarnaast mediterrane beplanting zoals lavendel, rozemarijn en oleander; die verdragen hitte en geuren ook nog eens heerlijk. En misschien wel het belangrijkste: leer van je Spaanse buren. Zij weten precies wanneer ze ramen openzetten, hoe ze regenwater opvangen en welke muren je het best wit kunt kalken. Want het is niet alleen de aarde die uitdroogt — het is ook onze manier van leven die zich moet aanpassen aan een nieuw klimaat. En dat zonder binnen de kortste keren tegen een woestijn aan te kijken.

---

✍️ Ook geschreven door Michèl, Spanje-expert en oprichter van Cazahar.com.
👉 Lees meer over de redactie